Öz mal mı, kiralık mı? Aylık eşdeğer maliyetle karar vermek

Bu soru filolarda genellikle yanlış bir kıyasla tartışılır: elde bir kiralama teklifi vardır, karşısında ise aracın satın alma bedeli. Biri aylık, diğeri tek seferlik iki rakam yan yana konur ve "kiralama pahalı" ya da "satın almak mantıklı" sonucuna varılır. Oysa kıyaslanabilir hale getirilmemiş iki sayı hiçbir sonuç üretmez.

Doğru kıyas için öz malın da aylık, tek satırlık bir karşılığı olması gerekir. Buna aylık eşdeğer maliyet diyoruz. Aşağıda bu rakamın nasıl kurulduğunu, hangi kalemlerin kıyasa girip hangilerinin dışarıda kalması gerektiğini ve sonucu okurken nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Neden satın alma bedeliyle kiralama bedeli kıyaslanamaz?

Çünkü kiralama bedeli bir hizmet paketinin aylık fiyatıdır, satın alma bedeli ise yalnızca aracın kendisidir. Kiralama faturasının içindeki bakım, lastik, sigorta ve ikame araç, satın alma tarafında ayrı ayrı ödenir ve çoğu zaman tabloya yazılmaz.

Operasyonel kiralama tekliflerinde tipik olarak fiyata dahil olanlar:

• Periyodik bakım ve sarf malzemeleri
• Lastik değişimi (sözleşmedeki adet ve mevsim koşuluyla)
• Trafik sigortası ve kasko
• Motorlu taşıtlar vergisi
• Arıza veya kaza sırasında ikame araç
• Değer kaybı riski — aracı elden çıkarmak kiralayanın sorunudur

Genelde dahil olmayanlar ise yakıt, geçiş ücretleri, trafik cezaları, sözleşmedeki kilometre limitini aşma bedeli ve hasar muafiyetleridir. Bu ayrımı sözleşmeden tek tek doğrulamak, hesabın en önemli adımı — çünkü kıyas ancak iki tarafta da bulunan kalemlerle yapılabilir.

Öz malın aylık eşdeğer maliyeti nasıl bulunur?

Sahiplikten doğan tüm kalemleri aylığa indirgeyip toplayarak. Yıllık olanlar 12'ye, amortisman ise planlanan kullanım süresindeki ay sayısına bölünür.

Dört kalemden üçünün verisi kolay bulunur. Zor olan onarım payı: geçmiş kayıt tutulmuyorsa bu satır çoğu zaman sıfır yazılır ve öz mal olduğundan ucuz görünür. Aracın son bir yılda servise kaç kez girdiği, kaskodan karşılanmayan ne kadar tutar ödendiği bilinmiyorsa, hesaba geçmeden önce bu kaydın çıkarılması gerekir.

İkinci zorluk tahmini kalan değer. Türkiye'de ikinci el fiyatları nominal olarak artabildiği için, genel bir "yılda %15 değer kaybı" varsayımı bazı araç gruplarında gerçeği yansıtmaz. Kendi araç grubunun güncel ikinci el ilan fiyatlarına bakmak, tabloya konacak en sağlam veridir.

Örnek karşılaştırma

Örnek senaryo: dört yıl kullanılması planlanan bir dizel panelvan, karşısında aynı sınıf için alınmış aylık 11.500 ₺ (KDV hariç) operasyonel kiralama teklifi.

Bu tabloda öz mal önde. Ama aynı araç şantiye koşullarında çalışsa ve onarım payı 600 ₺ yerine 2.400 ₺ olsa, aylık eşdeğer 11.583 ₺'ye çıkar ve iki seçenek pratikte başa baş gelir. Kararı değiştiren şey aracın kendisi değil, nasıl kullanıldığı.

Fark ne kadar olursa anlamlıdır?

Pratik bir kural: iki rakam birbirine %10'dan yakınsa karar maliyet tablosundan çıkmaz. Bu bandın içinde kalan fark, tahminlerdeki belirsizlikten küçüktür.

Nedeni tabloya giren iki tahmini kalem: kalan değer ve onarım payı. İkisi de gelecek hakkında varsayım içerir ve %10'luk bir hata payı ikisi için de fazlasıyla mümkündür. Fark bu bandın içindeyse tabloya değil, tablonun dışındaki faktörlere bakılır.

Tabloya girmeyen dört faktör

Maliyet hesabı kararın yarısıdır. Diğer yarısı sayıya dökülmeyen ama sonucu değiştiren şu başlıklardır:

• Bağlanan sermaye. Araca ödenen para başka bir yerde çalışabilirdi. Şirketin sermaye maliyeti yüksekse, öz malın tablodaki avantajı gerçekte daha küçüktür.
• Esneklik. İş hacmi değişkense, sözleşme bitiminde araç sayısını azaltabilmek maliyet tablosunda görünmeyen bir değerdir. Öz malda küçülmek, satmak demektir.
• Kalan değer riski. Öz malda ikinci el piyasasının riskini şirket taşır; kiralamada kiralayan. Bu riskin size ne kadar değdiği, tabloya yazılmayan bir tercihtir.
• Operasyon yükü. Bakım randevusu, muayene takibi, sigorta yenileme ve hasar süreçleri öz malda şirkete kalır. Bu yükün bir maliyeti vardır; genelde kimsenin zamanı olarak ödenir.

Karar ne sıklıkla gözden geçirilmeli?

Öz malın aylık eşdeğeri sabit bir sayı değil; aracın yaşıyla birlikte hareket eder. Amortisman kalemi zamanla küçülür, onarım payı büyür. İlk yıllarda öz mal lehine görünen tablo, dördüncü yıldan sonra sessizce tersine dönebilir — kimse yeniden hesaplamadığı için de fark edilmez.

Pratik bir ritim: hesabı yılda bir kez, sigorta yenilemesiyle aynı dönemde tekrarlamak. Poliçe bedeli zaten güncellenmiş olur, son 12 ayın onarım kaydı elinizin altındadır ve ikinci el fiyatları da o an bakılabilir. Aynı tabloyu tüm filoya kurduğunda, hangi araçların yenilenme sırasına girdiği kendiliğinden ortaya çıkar.

Bu hesabın tek gerçek zorluğu, dört kalemin dört ayrı yerde durması: poliçe klasörde, servis faturası muhasebede, kilometre sürücüde, ikinci el fiyatı ilan sitesinde. Kararı geciktiren şey genellikle matematik değil, bu dört kaydı aynı tabloda buluşturmanın her seferinde yeni bir iş olması.